5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 3/1-a maddesinde, esnaf ve sanatkâr;
“İster gezici ister sabit bir mekânda bulunsun, Esnaf ve Sanatkâr ile Tacir ve Sanayiciyi Belirleme Koordinasyon Kurulunca belirlenen esnaf ve sanatkâr meslek kollarına dahil olup, ekonomik faaliyetini sermayesi ile birlikte bedenî çalışmasına dayandıran ve kazancı tacir veya sanayici niteliğini kazandırmayacak miktarda olan, basit usulde vergilendirilenler ve işletme hesabı esasına göre deftere tabi olanlar ile vergiden muaf bulunan meslek ve sanat sahibi kimseler”
şeklinde tanımlanmıştır.
Ülkemizde esnaf ve sanatkar, meslek ve gelir üzerinden tanımlanmış ve Esnaf ve Sanatkâr ile Tacir ve Sanayiciyi Belirleme Koordinasyon Kurulunca belirlenmiş meslek kollarında olup da yine anılan Kurulun koymuş olduğu kıstaslara göre VUK’un 177 nci maddesinde belirlenen limitleri aşmayanlar esnaf ve sanatkar sayılmıştır.
TESK’in 2024 yılı son ayında yayımlanan verilere göre esnaf ve sanatkar sayıları şu şekildedir.
| Esnaf Sayısı | İşyeri Sayısı | Nüfus | Esnaf/Nüfus(%) | Oda sayısı | |
| Aralık 2023 | 2.223.758 | 2.441.813 | 85.279.553 | 2.61 | 2.933 |
| Aralık 2024 | 2.255.757 | 2.497.158 | 85.372.377 | 2,64 | 2.985 |
Belirtildiği üzere TESK’in verilerine göre 2024 yılı sonu itibariyle Ülkemizde 2.255.757 esnaf ve sanatkar ve 2.497.158 işyeri bulunmaktadır. İşyerinin fazla olması ise bazı esnaf ve sanatkarların birden fazla işyerinin olması veya şubesinin bulunmasından kaynaklanmaktadır. Her iki yılın karşılaştırılmasında küçük de olsa hem esnaf sayısında hem de işyeri sayısında artış yaşanmıştır.
Esnaf sayısının nüfusa oranı ise bir önceki yıla göre artmasına rağmen %2,64 olarak epey düşük bir oranda kaldığı görülecektir. Bu durum esnaf ve sanatkarların desteklenmesi ve teşvik edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
2023 yılı itibariyle bulunduğu İl’e göre esnaf sayısının en fazla olduğu başlıca iller aşağıda gösterilmiştir.
| İL | Esnaf Sayısı | İşyeri Sayısı | Nüfus | Esnaf/Nüfus(%) | Oda sayısı |
| Burdur | 13160 | 14612 | 273799 | 4,81% | 25 |
| Çanakkale | 25024 | 29699 | 559383 | 4,47% | 32 |
| Muğla | 46357 | 58337 | 1048185 | 4,42% | 36 |
| Artvin | 7496 | 8.294 | 169.403 | 4.42% | 18 |
| Nevşehir | 13335 | 14630 | 310011 | 4,30% | 23 |
| Edirne | 17167 | 19097 | 414714 | 4,14% | 34 |
| Aydın | 47273 | 54875 | 1148241 | 4,12% | 82 |
Aşağıda görüleceği üzere 2024 yılında da durum değişmemiştir.
| İL | Esnaf Sayısı | İşyeri Sayısı | Nüfus | Esnaf/Nüfus(%) | Oda sayısı |
| Burdur | 13.303 | 14.940 | 277.452 | 4,79% | 25 |
| Çanakkale | 25.645 | 30.700 | 570.499 | 4,50% | 32 |
| Muğla | 47.501 | 60.253 | 1.066.736 | 4,45% | 36 |
| Artvin | 7.518 | 8.398 | 172.356 | 4,36% | 18 |
| Nevşehir | 13.725 | 15.399 | 315.994 | 4,34% | 23 |
| Edirne | 17.689 | 19.843 | 419.913 | 4,21% | 34 |
| Aydın | 48.610 | 56.907 | 1.161.702 | 4,18% | 82 |
Ülkemizde esnaf ve sanatkarın nüfusa oranının %5’i bulan bir yer olmadığı görülecektir. Yukarıda sayılan illerin de göreceli olarak sanayinin gelişmediği yerler olduğu açıktır. Bu yerlerde ekonominin ve iktisadi hayatın belirleyicisi esnaf ve sanatkarlar olmaktadır.
İşyeri açma ve kapama
2019-2024 yıllarında esnaf ve sanatkarların yeni işyeri açma ve kapatma ve tadil(değişiklik işlemi) sayıları da aşağıdaki gibidir.
| Yıllar | Tescil | Sicilden Terkin | Meslekten Terkin | Tadil |
| 2019 | 238.416 | 99.565 | 24.412 | 173.062 |
| 2020 | 365.533 | 80.166 | 19.422 | 108.928 |
| 2021 | 287.550 | 81.159 | 20.591 | 88.576 |
| 2022 | 333.235 | 99.706 | 25.892 | 119.264 |
| 2023 | 313.774 | 111.576 | 27.491 | 110.097 |
| TOPLAM | 1.538.508 | 472.172 | 117.908 | 599.927 |
| 2024 | 287.624 | 94.609 | 25.396 | 83.032 |
Not:31.12.2024 tarihli Sicil Gazetesinde yayımlanan TESK verileri
Tablodan görüleceği üzere, 2024 yılında yeni tescil işlemi yaptıranların sayısı 2023 yılına kıyasla yaklaşık 26.000 düşmüştür. Buna rağmen sicilden ve meslekten terkinlerde ise artış olmuştur.
Ticari kazançlarda gelir vergisi istisnası
Bilindiği üzere, 7338 sayılı Kanunun 1’inci maddesi ile 193 sayılı Kanuna, başlığı ile birlikte aşağıdaki madde eklenmiştir.
“Basit usulde tespit olunan kazançlarda gelir vergisi istisnası:
MÜKERRER MADDE 20/A- Bu Kanuna göre kazançları basit usulde tespit olunan mükelleflerin 46 ncı maddeye göre tespit edilen kazançları gelir vergisinden müstesnadır.”
Yapılan Kanun değişikliğine ilişkin uygulama esaslarını göstermek üzere 26.05.2022 tarihli Resmi Gazetede (Seri No:320) Gelir Vergisi Genel Tebliği yayımlanmıştır.
Söz konusu Tebliğe göre, kendi işinde bilfiil çalışan veya bulunan, 193 sayılı Kanunun 47’nci maddesinde belirtilen kira tutarını (2025 takvim yılı için büyükşehir belediye sınırları içinde kalan yerler için 79.000 TL, diğer yerler için 48.000 TL) aşmayan ve 48’inci maddesinde yer alan alış-satış ve/veya hasılat sınırı altında kalan küçük esnaf ve sanatkarların kazançlarının basit usulde tespit edileceği düzenlenmiştir.
Basit usulde kazanç istisnasından yararlanacak olan mükellefler, istisna kapsamındaki bu kazançlar için yıllık beyanname vermeyecek ve diğer gelirleri dolayısıyla beyanname vermeleri halinde de bu kazançlarını beyannameye dahil etmeyeceklerdir.
Gelir İdaresi Başkanlığının 2024 yılı istatistiklerine göre 2024 yılı Aralık ayı itibariyle Gelir Vergisi Faal Mükellef sayısı 2.606.489 (2023 aralıkta 2.478.134) kişidir.
Belirtildiği üzere GVK’nın “Basit usulde tespit olunan kazançlarda gelir vergisi istisnası” başlıklı Mükerrer 20/A maddesine göre kazançları basit usulde tespit edilen mükelleflerin 46 ncı madde gereğince tespit edilen kazançları gelir vergisinden istisna tutulmuştur.
Basit Usulde Vergilendirilen Gelir Vergisi Faal Mükellef sayısı 2024 Aralık ayı itibariyle 821.849 (2023 Aralıkta 833.417) kişidir. Dolayısıyla 2024 yılı Aralık itibariyle 2.255.757 esnaf ve sanatkarın 821.849’u basit usule tabi ve kalanların ise işletme hesabına göre defter tutanları ve vergiden muaf olanları oluşturduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
